SPORY O KAPITALIZM

  • Zwiększ rozmiar czcionki
  • Domyślny  rozmiar czcionki
  • Zmniejsz rozmiar czcionki
Błąd
  • XML Parsing Error at 1:95. Error 9: Invalid character
Start John O'Sullivan, "Finansowa burza"

John O'Sullivan, "Finansowa burza"

Email Drukuj PDF

Osiemdziesit jeden lat po krachu na Wall Street historycy gospodarki nadal tocz spory o przyczyny i konsekwencje Wielkiej Depresji. Za to w cigu jednego-dwch dni od upadku Lehman Brothers we wrzeniu 2008 r. pojawi si wrd politycznych i medialnych elit wiata zachodniego konsensus w penym tego sowa znaczeniu, tumaczcy przyczyny i konsekwencje nowego kryzysu finansowego. Jest to prawdopodobnie jedyny kryzys wiatowy, ktry zosta w peni wyjaniony publicznoci w momencie, gdy jeszcze trwa.

Ten konsensus jest uwodzicielsko prosty: za spraw nieistniejcych, czy sabych regulacji bdcych dzieem Ronalda Reagana i Margaret Thatcher amerykaskie banki, inne instytucje finansowe i ?Wall Street? mogy sfinansowa sprzeda kredytw hipotecznych klientom o niskich dochodach, z maym lub nawet adnym zabezpieczeniem poyczki. Nastpnie mogy zapakowa te niepewne dugi razem z wysokiej jakoci papierami wartociowymi w nowy instrument finansowy, ktrego nikt tak naprawd nie rozumia. Potem byy w stanie otrzyma od agencji ratingowych bardzo dobr ocen ryzyka tych podejrzanych pakietw i sprzeda je innym nic nie podejrzewajcym bankom na caym wiecie. W ten sposb zbudoway wie ze zych dugw o bilionowej wartoci, dugw, ktre dao si spaci tylko za cen przeduajcej si oglnowiatowej recesji.

Ten wyrok, ogoszony, gdy zbrodnia bya jeszcze w trakcie popeniania, spotka si z niemal natychmiastow akceptacj w szerokich krgach elit. Kardyna Cormac Murphy O?Connor, wwczas arcybiskup Westminsteru, owiadczy w styczniu 2009 r., e kapitalizm jest ?martwy?. Na przyjciu dobroczynnym katolickich organizacji charytatywnych powiedzia, e komunizm zmar w roku 1989 a kapitalizm zosta zamordowany w 2008 przez kryzys kredytowy. Zdobywca nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii Joseph Stigler uy dokadnie tej samej analogii cztery miesice wczeniej: ?? upadek Wall Street jest dla rynkowego fundamentalizmu tym, czym by upadek muru berliskiego dla komunizmu ? mwi wiatu, e ten sposb organizacji gospodarki okaza si nietrway?. ?Rynkowy fundamentalizm? brzmi jak jakie nowe i zowieszcze zjawisko, ale to tylko sposb opisu globalnego wolnego rynku, opisu, ktry przebiegle czy rynek z terroryzmem spod znaku dihadu, albo co gorsza, z amerykaskim ewangelikalnym protestantyzmem. Prezydent Francji Nicolas Sarkozy ogosi, e ?leseferystyczny kapitalizm skoczy si?. ?Financial Times? anonsujc cykl pisanych na gorco artykuw Przyszo kapitalizmu pyta z typowym dla prasowych czowek podnieceniem: ?Kryzys kredytowy zniszczy wiar w ideologi wolnego rynku, ktra dominowaa w zachodnim myleniu o gospodarce przez cae pokolenie. Czy co jednak moe ? i powinno ? j zastpi??

Gotowa odpowied ze strony tej samej elity brzmiaa tak: rzdowe regulacje rynkw finansowych, szerzej zakrojone i gbiej idce, a zwaywszy, e kryzys mia charakter midzynarodowy, to nawet oglnowiatowe zarzdzanie rynkami. George Soros, prawdopodobnie najsynniejszy finansista zarzdzajcy funduszami inwestycyjnymi wysokiego ryzyka, win za kryzys w wywiadzie dla ?Der Spiegel? obarczy dwoje emerytowanych politykw: ?Wszystko opierao si na samoregulujcych si rynkach, ktre nawiasem mwic nie byy amerykaskim wynalazkiem. Zacza je wdraa w Wielkiej Brytanii Margaret Thatcher a potem w Stanach Zjednoczonych popiera je i naciska na ich powstanie wczesny prezydent Ronald Reagan?. W rezultacie, Soros proponuje ca fur nowych regulacji. Podobnie prezydent Sarkozy, potpiwszy ?dyktatur rynku?, deklaruje: ?adna instytucja finansowa nie moe unikn regulacji?. W Parlamencie Europejskim powiedzia on, e silniejsz regulacj na poziomie europejskim a nawet globalnym naley obj inwestycje na niepublicznym rynku kapitaowym (private equity) i fundusze hedgingowe, agencje ratingowe, takie jak Moody?s, instrumenty pochodne, raje podatkowe, rzdowe fundusze inwestycyjne i wynagrodzenia bankierw. Potem nastpia caa seria spotka na szczycie Unii Europejskiej, G2, G8, G20, w czasie ktrych dyskutowano, a czasem i przyjmowano plany takiego rozszerzenia regulacji. Prezydent Sarkozy zada nawet pytanie ?Czy jestem socjalist?? i udzieli odpowiedzi z nietypow niepewnoci: ?By moe?.

Dwa lata pniej te analizy wydaj si by uproszczone, przesadzone i w duym stopniu (cho nie cakowicie) faszywe. Fakt, e tak chtnie zostay przyjte przez tak wielu wpywowych ludzi, wiadczy nie o kryzysie gospodarczym, ktrego dotyczyy, ale o antykapitalistycznych przekonaniach i etatystycznych interesach, ktre wczeniej byy tumione, czy wyciszane w obliczu tak widocznego sukcesu globalizacji. Konkretne regulacje wprowadzone w oparciu o przywoywan tu analiz nie dziaaj jeszcze na tyle dugo, by mona byo wyrokowa o ich dugookresowych skutkach. Niektre wydaj si rozsdnymi korektami wczeniejszej niefrasobliwoci bankw w odniesieniu do wymogw kapitaowych zabezpieczajcych przed ryzykiem. Inne mog przesadnie ograniczy innowacyjno, jak europejski nadzr nad funduszami hedgingowymi. Jeszcze inne, szczeglnie nowe amerykaskie ustawodawstwo dotyczce usug finansowych, mog odda zbyt wiele wadzy wydawania regulacji w rce biurokratycznych agencji (z podobnym skutkiem dla innowacji). eby to oceni, musimy zaczeka.

Jednak oglna teoria, e wolnorynkowy kapitalizm ponis porak, tak jak porak ponis komunizm, a wynikajca z tego dugotrwaa recesja jest odpowiednikiem spustosze spowodowanych przez komunistyczne planowanie, okazaa si bzdur. Niewtpliwie, Ameryka nadal boryka si z recesj. Niektre kraje europejskie ? jak Hiszpania, Grecja i Irlandia ? s pogrone w gospodarczych kopotach, ktre w duej mierze same na siebie cigny (dotyczy to te problemw euro). Inne kraje ? zwaszcza Niemcy, Francja, nawet Wielka Brytania ? wychodz ju z recesji, a Polska jest jednym z niewielu pastw, ktre w ogle recesji nie zaznay. Azja za to gwatownie si rozwija. Jagdish Bagwhati, kolega Josepha Stiglera z Columbia University, tak podsumowa prawdziwy kontrast: ?Gdy upad mur berliski zobaczylimy intelektualne bankructwo zarwno autorytarnej polityki komunizmu, jak i gospodarki opartej na daleko posunitej, niemal cakowitej pastwowej wasnoci rodkw produkcji i centralnym planowaniu. Zobaczylimy pustyni. Natomiast, gdy Wall Street i wielkie banki byy wstrzsane falami kryzysu bylimy wiadkami przerwy w dobrej koniunkturze [?]. Dowiadczylimy niemal dwch dekad liberalnych reform podjtych przez prawie poow ziemskiej populacji, w Chinach i Indiach, ktre zaowocoway dobrobytem i w kocu w istotny sposb ograniczyy ubstwo??

Nie oznacza to, e kryzys finansowy nie by ostry i nie mia niszczcych konsekwencji w postaci niszego, czy negatywnego wzrostu gospodarczego, wyszego bezrobocia, utraty majtku i ? co duo bardziej zdradliwe ? utraty wiary we wasne siy wrd zachodnich elit. To wszystko miao miejsce. Odmy w tej chwili drugoplanowe przyczyny i/lub kryzysy, ktre nastpiy w wyniku amerykaskiej implozji finansowej, ale analitycznie rni si od niej. Pozaamerykaskie przyczyny miay bowiem kryzysy w Grecji, Hiszpanii, Irlandii i Europie Wschodniej, ktre wypyway z lekkomylnej polityki budetowej, szaleczo szczodrych transferw socjalnych i oczywistego faktu, e strefa euro nie bya optymalnie zaplanowan stref walutow. Skoncentrujmy si na zamieszaniu finansowym i gospodarczym wywoanym przez amerykaski kryzys kredytw hipotecznych podwyszonego ryzyka. Co byo jego przyczyn? Czy byo ono gwnie lub wycznie rezultatem braku regulacji? By to ustali, przyjrzyjmy si gdzie, kiedy i jak wszystko si zaczo.

Jak to si czasem zdarza, byem obecny na miejscu zbrodni. W 1993 r. redagowaem w Nowym Jorku magazyn ?National Review?, gdy po ssiedzku dwch dziennikarzy ?Forbesa?, Peter Brimelow i Leslie Spencer, zauwayo, e raport Boston Federal Bank wskazujcy na dyskryminowanie mniejszoci w udzielaniu kredytw hipotecznych ma pewn zasadnicz wad. ?National Review?, w ktrym zreszt pniej Brimelow dorabia jako szef dziau, dostrzeg ich krytyk i wspar j nawet wasnym artykuem redakcyjnym. Oddajmy jednak gos Brimelowowi:

Gdy mj wspaniay wspautor, Leslie Spencer, spyta Alici H. Munnell, kierujc w Boston Fed dziaem analiz, jaki jest wskanik niespacania kredytw przez mniejszoci, z dum owiadczya, e dane spisu powszechnego gruntw mwi, e taki sam jak dla biaych. Gdy Leslie zauway, e dowodzi to braku dyskryminacji, bo kredytodawcom udao si jako ograniczy ryzyko kredytowe w obu grupach w takim samym, akceptowalnym stopniu, Munnell wpada w osupienie i musiaa przyzna (mamy to na tamie), e w rzeczywistoci wcale nie ma ostatecznych dowodw na dyskryminacj.

Odkrylimy fundamentaln formaln wad raportu, wic zasiedlimy w oczekiwaniu na niechybn Nagrod Pulitzera.

Ale nic si nie wydarzyo. Opracowanie Boston Fed nadal byo cytowane przez pras i politykw. Alicia Munnell znalaza si na szczytach kariery w administracji Clintona.

Nic si nie wydarzyo, bo krytyka ujawnia, tak jest, ?niewygodny? fakt, wic musiaa pozosta niedostrzeona. Obie amerykaskie partie polityczne byy bowiem oddane idei zwikszania odsetka posiadaczy domw wrd mniejszoci, obie zarwno z godnych pochway przyczyn spoecznych, jak i z egoistycznych politycznych powodw. Jeli daoby si wykaza, e banki dyskryminuj kredytobiorcw wywodzcych si z mniejszoci, to mona by zmusi je do udzielania poyczek. Jednak skoro kredytobiorcy wywodzcy si z mniejszoci byli nieproporcjonalnie ubosi, nie mogli pozwoli sobie na spaty rat kredytu, ktrych wymagano od nich w takim samym stopniu jak od pozostaych Amerykanw. Banki byy wic zachcane przez ustawodawstwo, urzdnikw z Departamentu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast, agencje regulacyjne, by obniy wymagania odnonie wkadu wasnego i innych zabezpiecze w stosunku do klientw o niskich dochodach i wywodzcych si z mniejszoci. Do poowy lat dziewidziesitych banki hipoteczne zaczy oferowa kredyty hipoteczne zabezpieczone lokat w wysokoci trzech procent kredytu, a pniej nawet zupenie bez wkadu wasnego. Miliony nowych kredytobiorcw musiay teraz spaca miesiczne raty, ktre w stosunku do ich dochodw byy wysokie. Jeeli Brimelow i Spencer mieli racj ? a mieli ? wielu z tych nowych klientw bankw musiao w kocu sta si niewypacalnymi.

Banki musiay w takiej sytuacji znale sposb na obcienie zymi kredytami rwnie kogo innego tak, by zredukowa wasne ryzyko. Udao im si to poprzez ?sekurytyzacj?, czyli zapakowanie zych kredytw razem z bardzo bezpiecznymi w form obligacji i sprzedanie ich na wtrnym rynku hipotek. W rezultacie banki sprzedaway rda dochodw pochodzcych od kredytobiorcw rnej jakoci. Co do zasady sekurytyzacja jest sensownym sposobem obnienia ryzyka poprzez jego rozoenie. Jednak, eby sprawnie dziaaa, oglne ryzyko musi by waciwie ocenione i opisane. Tego wanie zabrako. Agencje ratingowe ? narzucony przez rzd prywatny kartel pozbawiony konkurencji bardziej sceptycznych obserwatorw ? day wysokie oceny obligacjom opartym na kredytach hipotecznych, oceny, ktre nie doceniay ryzyka niewypacalnoci.

Mogy to zrobi, gdy na wtrnym rynku hipotek dziaali niezawodni nabywcy w postaci na poy rzdowych agencji Fannie Mae (Federalne Krajowe Stowarzyszenie Hipotek) i Freddie Mac (Federalna Korporacja Kredytw Hipotecznych). Jak zauwayli Steven Horwitz i Peter Boettke w ksice The House That Uncle Sam Built, te dwie agencje posiaday lub kontroloway poow rynku kredytw hipotecznych, do momentu, kiedy zostay znacjonalizowane w 2008 r. Miay one dorozumiane wsparcie podatnikw, misj, by mieszkania stay si bardziej dostpne i najwyraniej wiar, e ceny domw bd rosy w nieskoczono. Mogy wic i chciay kupowa produkty hipoteczne pochodzenia bankowego, przepakowyway je i sprzedaway kolejnym nabywcom w tej kosztownej zabawie gorcym ziemniakiem. Gdy tylko banki uwiadomiy sobie, e nie tylko mog zarabia na zych kredytach hipotecznych, ale take, e da si przerzuca ryzyko na wspieranych przez rzd nabywcw obligacji, zaczy sprzedawa ich coraz wicej i wicej.

Banki zaczy wic aktywnie poszukiwa klientw o niskich dochodach oferujc poyczki bez adnych zabezpiecze na zakup domw o wtpliwej wartoci w dugookresowej perspektywie. Proces ten rozpocz si za czasw administracji Clintona, ale nabra impetu w czasach drugiej prezydentury Busha, ktry chcia przeksztaci meksykaskich imigrantw w elektorat Republikanw, czynic ich po drodze wacicielami domw. Gdy Wall Street zdao sobie spraw, e takie dugi to kurek z pienidzmi, stay si one podstaw coraz bardziej egzotycznych instrumentw finansowych w rodzaju opartych na hipotekach CDO (collateralized debt obligations). W kocu Wall Street zarzdzao aktywami z wtrnego rynku hipotek wartoci setek miliardw. Gdy wysoki poziom ich ryzyka stawa si coraz bardziej oczywisty, Wall Street rozbudowa finansowe instrumenty rwnowaenia ryzyka, zwaszcza CDS-y (credit default swaps), ktre miay dziaa jako swego rodzaju ubezpieczenie na wypadek zastoju w cenach domw i zaamania rynku. Instrumenty te, chocia najczciej mocno nieprzejrzyste, osigny, jak si ocenia, warto wielu bilionw. A caa konstrukcja opieraa si na kilku milionach ze zych kredytw hipotecznych, gwnie z ?piaskowych stanw? amerykaskiego Poudniowego Zachodu. W kocu odwrcona piramida dugw zawalia si wraz z Lehmann Brothers.

Tu pojawia si jednak kolejne pytanie: jak to moliwe, e relatywnie may nowotwr trawicy relatywnie ma cz amerykaskiej gospodarki mg si rozrosn do rozmiarw choroby finansowej o wiatowym zasigu? Istniej cztery odpowiedzi na to pytanie:

Po pierwsze, ten szerszy kryzys by ksztatowany w mniejszym stopniu przez brak regulacji, ni przez wypaczenie regulacji. Przede wszystkim rzd uy swej wadzy, w tym kompetencji regulacyjnych, by przymusi banki do udzielania ryzykownych kredytw z maymi zabezpieczeniami lub w ogle bez zabezpiecze. Pniej, gdy na rynku pojawiy si sekurytyzowane kredyty hipoteczne o zasadniczo nieznanym poziomie ryzyka, stay si one nienaturalnie atrakcyjne, a to za spraw midzynarodowych regulacji dotyczcych rezerw kapitaowych bankw. Trudno w to uwierzy, ale jak pokazuj Horwitz i Boettke, jeeli bank sprzeda swj kredyt Fannie Mae, a potem kupi go z powrotem w sekurytyzowanym pakiecie, to by zobowizany do utrzymywania rezerwy kapitaowej o 40 procent mniejszej, ni gdyby po prostu zatrzyma swj pierwotny kredyt. Mia jednak mniej informacji ni o swoim kredycie i prawdopodobnie jego warto te bya nisza. Innymi sowy, regulacje w istocie zachcay do niebezpiecznych spekulacji finansowych.

Kiedy regulacje nie byy wypaczeniem ich waciwego sensu, wydaje si, e byy krtkowzroczne. Fannie Mae i Freddie Mac, ktre, jak widzielimy, odpowiaday za mniej wicej poow kryzysu hipotek, byy kontrolowane przez instytucj regulacyjn pod nazw OFHEO. W zeznaniach przed Kongresem Stanw Zjednoczonych najsynniejszy amerykaski inwestor Warren Buffet wyda nastpujcy werdykt co do kompetencji OFHEO:

Co pod nazw OFHEO zostao zaoone w 1992 r. przez Kongres i jedynym zadaniem OFHEO by nadzr nad Fannie i Freddie [?]. OFHEO ma dzi ponad dwustu pracownikw. Dysponuj rocznym budetem 65 milionw dolarw i wszystko co maj do roboty, to dogldanie dwch firm. Wiecie Pastwo, co mam na myli, ja dogldam ponad dwustu firm.

Siedzieli tam, pisali raporty dla Kongresu, mona je znale w Internecie, i tak co roku. Co roku przygotowywali raporty zgodnie z ustaw Sarbanesa-Oxleya. Napisali sto stron raportu i stwierdzili: ?Przyjrzelimy si tym ludziom i ich standardy s wietne, ich prezesi s wietni, wszystko jest wietne?. A potem nagle i niespodziewanie mamy dwa najwiksze naduycia ksigowe w historii. Mamy wszelkiego rodzaju naduycia w zarzdzaniu. I oczywicie, klasycznie, kiedy to wszystko wyszo na jaw, OFHEO napisao 350-, czy 340-stronicowy raport, ktry bada popenione bdy i w ktrym obwiniono zarzd, prezesw, komitet audytu. Nie byo w nim ani sowa o samym OFHEO a to oni s 200-osobow instytucj, ktra miaa codziennie zajmowa si, myle tylko o dwch firmach. To po prostu pokazuje, na czym polega problem z regulacj.

Niewydolno regulacji jest jednak tylko szczegln odmian szerszego problemu, ktry stanowi drug odpowied na pytanie o przyczyny wiatowego kryzysu ? problemu przedstawiciela, ktry dotyczy zarwno rzdw, jak i wolnego rynku. Przedstawiciele s nie do uniknicia w bardziej zoonej spoecznoci. Jak jednak zagwarantowa, e przedstawiciel bdzie dziaa w interesie swojego mocodawcy: akcjonariuszy, klientw, czy obywateli? Przepisy prawa karnego, ktre maj zapobiec najwikszym naduyciom powiernikw, mog sobie istnie, ale one nie s w stanie obj dziaa wyrafinowanych managerw. Wymylono wic rne zachty, ktre maj zagwarantowa, e interesy przedstawiciela i klienta bd tak tosame, jak tylko to moliwe. W ostatnich latach takim bodcem byo powizanie dochodw managera z wartoci akcji firmy. Jak jednak wiemy, odpowiedzi managerw byy takie krtkotrwae manipulacje wartoci akcji, ktre zwikszay ich dochody. Podobnie, jak opisao to wielu autorw (ale najlepiej Michael Lewis w Pokerze kamcw), w instytucjach inwestycyjnych na Wall Street doradzano klientom ignorujc ich interesy, a nawet dziaajc wbrew ich interesom i robili tak wszyscy, do poziomu zwykego doradcy inwestycyjnego. Lewis przywouje przypadek dwch kobiet o niewielkich dochodach, ktre za rad porednika w handlu nieruchomociami kupiy pi domw i straciy je, gdy ceny spady i nie byo ich ju sta na spat rat kredytu hipotecznego. Naduycia na szkod mocodawcw w adnym wypadku nie ograniczaj si jednak do Wall Street czy wiata finansw. Kompromituj one dzi niemal wszystkie zawody ? prawnikw i ksigowych nie wyczajc ? i chyba nie daoby si ich wykorzeni nawet, gdyby organy regulacyjne byy od takich naduy wolne. Czym mona to zjawisko wytumaczy?

To pytanie prowadzi do trzeciej odpowiedzi: upadku chrzecijaskiej moralnoci i braku jakiegokolwiek jej zamiennika. Etyka kupiecka i zawodowa raczej nie bd kwitn w spoeczestwie, ktrego codzienne ycie nie zachca do prawdy, uczciwoci i innych cnt, ale raczej je lekceway. Jak powiedzia ostatnio papie Benedykt XVI w swoim przemwieniu w Westminster Hall: ?Istnieje szeroka zgoda co do tego, e brak trwaych etycznych fundamentw dziaalnoci ekonomicznej mia swj udzia w ogromnych trudnociach, jakich dowiadczaj dzi miliony ludzi na caym wiecie?. Gdy takich fundamentw nie ma, ludzie w sposb nieunikniony poddadz si innego rodzaju potnym bodcom. I w tym przypadku poddali si.

Tu pojawia si czwarta odpowied: faszywe sygnay pynce z rozlunienia polityki walutowej. Nawet jeeli jednostki, ktre naduyway swojej pozycji i skorumpowane instytucje chciay si bezlitonie wzbogaci na rynku nieruchomoci odrzucajc ograniczenia wynikajce z moralnoci czy regulacji, to nie byy w stanie poczyni tak powanych szkd, jakie krach 2008 r. wyrzdzi w Stanach Zjednoczonych i na wiecie. Banki sprzedajce ryzykowne hipoteki i instytucje z Wall Street sprzedajce oparte na nich instrumenty pochodne powinny byy zbankrutowa duo wczeniej, co przyniosoby duo mniej szkd zawsze towarzyszcych bankructwu. Ich aktywa duo mniej bolenie zostayby zredystrybuowane. wiat powrciby do stanu finansowej stabilnoci nie przechodzc przez powan recesj. To, co uczynio kryzys duo gbszym, to dziaania Banku Rezerwy Federalnej (Fed), ktry dostarczy ogromnych iloci pienidzy, by nie dopuci do recesji i utrzyma boom na rynku nieruchomoci.

W cigu piciu lat, midzy 2001 i 2005 rokiem, nastpi gwatowny wzrost poday pienidza a stopy procentowe byy utrzymywane na najniszym w historii poziomie, czasem wrcz ujemnym. Innymi sowy, ludziom pacono za to, e poyczaj i wydaj, wic oczywicie robili to. Inflacja, ktra jest tego konsekwencj, przez pewien czas bya ukryta, gdy nie nastpi wzrost pac, czy wzrost cen konsumpcyjnych. Konkurencja ze strony niskopatnych pracownikw w krajach Azji w zglobalizowanym wiecie nakazywaa utrzymywa niskie ceny dbr codziennego uytku. Rosy za to ceny takich aktyww jak dziea dawnych mistrzw, wykwintne wina i, tak wanie, domw. Inwestycje popyny wic w stron rynku nieruchomoci, rnego rodzaju rynkw hipotek i rynkw instrumentw pochodnych tworzc klasyczny inflacyjny boom.

Ten boom trwa duo duej ni wikszo dotychczasowych (i dlatego w ostatecznoci okaza si bardziej destrukcyjny) z dwch powodw. Po pierwsze, odmowa dowartociowania chiskiego juana/remnimbi oznaczaa, e Chiczycy zgromadzili ogromne rezerwy walutowe, ktre musieli w kocu wyda na zachodnich rynkach kapitaowych. Wall Street pawio si wic w gotwce. Finansowe innowacje Wall Street na rynku nieruchomoci wynikay czciowo z potrzeby zainwestowania tych miliardw gdziekolwiek. Po drugie, Alan Greenspan, szef Fed, da jasno do zrozumienia, e Fed wkroczy utrzymujc pynno rynku, jeeli rynkowym bakom bdzie grozio pknicie, ktre moe wywoa krach na rynkach finansowych. To dao twarde podstawy do utrzymywania si szeroko rozpowszechnionego mitu, e ceny nieruchomoci bd rosy w nieskoczono. A pewnego dnia przestay rosn.

Jakkolwiek by nazwa to poczenie mikkiej wewntrznej polityki walutowej z destabilizujcymi wtrnymi skutkami staego kursu, to uczciwie nie da si tego okreli jako samoregulujcego si rynku. Nie da si rwnie ostatecznego upadku tej kombinacji przypisa brakowi regulacji. Sam George Soros w swoim wywiadzie dla ?Spiegla?, o ironio, oczyszcza z zarzutu odpowiedzialnoci za krach 2008 r. Thatcher, Reagana i samoregulujce si rynki:

Zawsze, gdy kryzys zagraa dobrej koniunkturze w Stanach ? jak na przykad, gdy pod koniec lat osiemdziesitych wybuch kryzys rynku oszczdnoci i kredytw, czy gdy upad fundusz Long Term Capital Management w 1998 r. ? wadze interwenioway znajdujc sposoby, by plajtujce instytucje poczyy si z innymi i dostarczajc pieninych i podatkowych bodcw, gdy tempo aktywnoci gospodarczej byo zagroone. Cykliczne kryzysy stay si wic kolejnymi zdanymi egzaminami, ktre wzmocniy zarwno podstawowy trend coraz bardziej zwikszajcej si akcji kredytowej, jak i dominujce bdne przekonanie, e rynki naley zostawi ich wasnym narzdziom.

Innymi sowy, jak to ju gdzie indziej argumentowaem w obronie Thatcher i thatcheryzmu, to co Soros nazywa ?rynkowym fundamentalizmem?, byo bardzo odlege od systemu samoregulujcych si rynkw (bez wzgldu na to, czy kto uznaje je za moliwe lub podane). Mielimy raczej do czynienia z zawoalowan prb utrzymania sztucznie zawyonych cen przez wadze regulacyjne, cen, ktre opieray si na nieodpowiedzialnym zwikszaniu akcji kredytowej. Wadze dziaay poprzez arbitralne interwencje na rynku w celu ratowania preferowanych instytucji finansowych przed skutkami ich wasnej gupoty. Trudno byoby wymyle system, ktry byby bardziej na bakier z tym, w co wierzyli, czy reprezentowali Thatcher, Reagan, Friedman, Hayek, czy jakikolwiek inny ?neolibera?.

Zatem, jak po raz kolejny argumentuje Jagdish Bagwhati, nie ma potrzeby, by jeszcze raz przemyliwa nad ponur nauk ekonomii, wystarczy pamita, e jest raczej ponura, ni optymistyczna. Ci komentatorzy, ktrzy daj, by ekonomia wydaa nowego Newtona, Darwina, czy Einsteina, aby odkry now ekonomi s jak Diagilew, ktry da od Cocteau: ?Zaskocz mnie, Jean? ? ujawniaj tylko, e myl odkrycie z wymysem.

Podsumowujc, prawdziwie epokowe wydarzenia, takie jak kryzys finansowy 2008 roku, prawie nigdy nie s dzieem jednej zasadniczej przyczyny, ani nawet kilku pomniejszych. S prawdziwymi burzami, ktre wyda szereg powizanych zasadniczych wydarze. Na przykad powstanie nazizmu wymagao poraki Niemiec w 1918 r.; legendy o ?ciosie w plecy?; surowoci postanowie traktatu wersalskiego wzgldem pastw centralnych; przekonania o braku legitymizacji reimu weimarskiego; strachu przed bolszewizmem po rewoltach roku 1919; alienacji wilhelmiskiej biurokracji; katastrofalnej inflacji lat dwudziestych, ktra zniszczya oszczdnoci klas rednich; katastrofalnego bezrobocia lat trzydziestych, ktre zrujnowao klas robotnicz; silnej, ale zranionej tradycji niemieckiego nacjonalizmu i co nie mniej wane, nadzwyczajnej siy osobowoci Hitlera.

Finansowa burza roku 2008 miaa niemal rwnie wiele przyczyn: dugotrwae prby dwch kolejnych administracji, by zwikszy odsetek posiadaczy domw wrd mniejszoci; niezliczone prby urzdnikw, by osign to poprzez presj na banki, aby zagodziy wymagania co do wkadu wasnego i warunkw spaty dla kredytobiorcw o niskich dochodach; dziaania zmierzajce do rozoenia wyszego ryzyka zwizanego z tymi kredytami w postaci pakietw sekurytyzacyjnych czcych je w jeden produkt z hipotekami o mniejszym ryzyku; perwersyjne zachcanie przez regulatorw rynku i agencje ratingowe do akumulowania zych dugw i podejmowania dziaa moralnie ryzykownych za spraw nadania pakietom hipotek oceny wyszej ni na to zasugiway; wiara, e ceny domw wspierane przez Wuja Sama nigdy nie spadn, szeroko podzielana i wrd regulatorw rynku i wrd inwestorw; innowacyjne produkty finansowe, ktre wykorzystyway ten sztucznie rozdty rynek pozwalajc inwestorom obstawia zarwno jego zaamanie, jak i niekoczcy si wzrost; zalew taniego kredytu finansowanego przez mikk polityk walutow, ktrej celem byo niedopuszczenie do recesji i utrzymanie wzrostu na rynku nieruchomoci; ogromny dodatkowy zastrzyk gotwki na rynku wynikajcy z faktu, i Chiny odmwiy podniesienia wartoci swojej waluty i w zwizku z tym musiay wyda swoje rezerwy na zakup amerykaskich obligacji rzdowych; powtarzajce si amanie regu przedstawicielstwa zarwno w inwestycjach prywatnych, jak i wrd regulatorw rynku, co doprowadzio do sytuacji, e nikt nie chroni interesw klientw; upadek etyki zawodowej i kupieckiej w yciu codziennym uczestnikw rynku.

Wszystkie te czynniki byy konieczne, by mg powsta wielki bulgoczcy piekielny kocio spekulacji finansowych z relatywnie niewielkiego problemu kredytw hipotecznych wysokiego ryzyka. Nie wszystkie z tych czynnikw miay charakter finansowy, czy ekonomiczny, niektre byy spoeczne lub polityczne. Tylko jeden ? innowacyjno produktw finansowych ? wywodzi si pierwotnie z rynkw finansowych. Niektre z najgorszych ekscesw finansowych miay miejsce na rynkach regulowanych. Natomiast niektre z nieuregulowanych innowacji, zwaszcza fundusze hedgingowe, nie ponosiy winy za krach. aden z tych czynnikw nie zaprzecza trafnoci podstawowych stwierdze ekonomii wolnego rynku (chocia niektre z nich mogy zaskoczy niektrych wolnorynkowych ekonomistw), gdy pogodzia si ju ona i wyjania krachy i braki stabilnoci poczwszy od XVII-wiecznej holenderskiej tulipomanii. Czynniki te nie podwayy nawet neoliberalnego przekonania, e jednostki znaj swoje interesy lepiej ni rzdy, co zostao potwierdzone przez kolejne niepowodzenia regulatorw w dugim okresie poprzedzajcym krach.

Lis wie wiele rzeczy, je za to jedn, ale wielk, pisze Isaiah Berlin cytujc Archilocha. Tym razem, ta jedna wielka rzecz, ktr wie je, okazaa si pomyk.

John O?Sullivan ? brytyjski konserwatywny publicysta, by redaktorem ?National Review? ? jednego z najwaniejszych pism konserwatywnych, wsptworzy Now Inicjatyw Atlantyck, by doradc Margaret Thatcher, obecnie kieruje Radiem Wolna Europa w Pradze. Jego artykuy ukazyway si na amach m.in. ?Encounter?, ?Commentary?, ?The New York Times?, ?The Washington Post?, ?The American Conservative?.

Tekst z ksiki Platon na Wall Street. Konserwatywne refleksje o kryzysie ekonomicznym, 2010, Orodek Myli Politycznej, Center for European Renewal, red. Jacek Kloczkowski, Jonathan Price

 

Menu



Start John O'Sullivan, "Finansowa burza"