SPORY O KAPITALIZM

  • Zwiększ rozmiar czcionki
  • Domyślny  rozmiar czcionki
  • Zmniejsz rozmiar czcionki
Błąd
  • XML Parsing Error at 1:95. Error 9: Invalid character
Start Harald Bergbauer, "Konserwatywna polityka ekonomiczna w dobie globalizacji"

Harald Bergbauer, "Konserwatywna polityka ekonomiczna w dobie globalizacji"

Email Drukuj PDF

(2010)

Wprowadzenie

Od 2008 r. wiat przeywa kryzys gospodarczy, pod wzgldem rozmiaru porwnywany najczciej ze wiatowym kryzysem gospodarczym lat 1929-1933 albo z roku 1945. Odpowiedzialnoci za kryzys obarczono partykularn interesowno i bdne decyzje dotyczce adu gospodarczego. W niniejszym artykule na tym podou omwione zostan cechy nowoczesnej gospodarki oraz poddane ocenie z punktu widzenia etyki gospodarczej. Przedmiotem analizy jest te ? w przeciwiestwie do najczciej liberalnych i neoliberalnych zasad, przedstawianych w wielu gazetach i czasopismach ? raczej tradycyjny i konserwatywny punkt widzenia. Po zaprezentowaniu zasad gospodarczych prekursora amerykaskiego konserwatyzmu przejd do omwienia wyzwa stawianych przez globalizacj. Na kocu przedstawi ocen wybranych kryteriw gospodarki rynkowej.

Russell Kirk jako reprezentant klasycznego konserwatywnego pojcia gospodarki

Russell Kirk zaliczany jest do zaoycieli i przedstawicieli ?Conservative Movement?[1] w Stanach Zjednoczonych. Urodzi si w 1918 r. w Detroit, ycie spdzi ? poza pobytami za granic i podrami ? w maej, ustronnej miejscowoci Mecosta w stanie Michigan, gdzie zmar w 1994 r. W 1953 r. ukazaa si jego dysertacja pod tytuem The Conservative Mind, w ktrej przeciwstawi si dominujcej opinii, i Stany Zjednoczone miayby by produktem owieceniowego i liberalnego wiatopogldu, ale najpniej od ich powstania w 1789 r. zostay utworzone przez konserwatywny nurt i silne osobistoci. Zwizane z powyszym przekonanie Kirka brzmiao: ?Oglnie rzecz biorc nard amerykaski od czasu uzyskania niepodlegoci wykazywa postaw konserwatywn?[2]. Owo dzieo przynioso od razu saw Kirkowi oraz na kolejne cztery dziesiciolecia uczynio go rzecznikiem konserwatyzmu w Stanach Zjednoczonych.

Kirk wyda okaza liczb publikacji: obok 30 prac o charakterze popularnonaukowym, napisa ponad 2000 artykuw, esejw oraz omwie ksiek, jak te trzy powieci i kilka nowel, w ktrych wypowiada si na tematy historyczne, polityczne, religijne, kulturalne, literackie a take gospodarcze. W wydanej w roku 1989 ksice pt. Economics. Work and Prosperity, ktra staa si jego autorskim podrcznikiem teorii gospodarki i polityki ekonomicznej, analizowa rwnie rozwj i wydarzenia gospodarcze. W ksikach A Program for Conservatives (1954), The American Cause (1956), The Intelligent Woman?s Guide to Conservatism (1957), we wspomnianym studium Economics, a take w licznych artykuach zamieszczonych w czasopismach prezentowa opinie, bdce zasadniczym odzwierciedleniem stanowiska amerykaskiego konserwatyzmu lub przyczyniajce si do jego penego uformowania. Stanowiska amerykaskiego oraz europejskiego konserwatyzmu s przy tym, mimo pewnych rozbienoci, zwaszcza w obszarze zagadnie zwizanych z pastwem opiekuczym, pod wieloma wzgldami bardzo podobne.

Na czym polega zasadnicze znaczenie ekonomii u Kirka? W niewielkiej pracy powiconej fundamentalnym wartociom Stanw Zjednoczonych (The American Cause) wyrnia on trzy zespoy zasad majce znaczenie dla kadej cywilizacji. Pierwszy z nich obejmuje ludzkie wyobraenia o relacjach midzy Bogiem i czowiekiem, cnot i uomnoci, honorem i niesaw, dobrem i zem. Nastpnie wyrnia spord nich te zasady, ktre dotycz podstawowych przekona politycznych i zajmuj okrelone stanowisko wobec takich wartoci jak sprawiedliwo i niesprawiedliwo, wolno i tyrania, prawa osoby ludzkiej i wadza polityczna. Po trzecie wreszcie, egzystuje w kadym spoeczestwie pewna wizka wartoci odnoszcych si do gospodarki kraju; w zwizku z tym mwi o dobrobycie i wasnoci, produkcji i konsumpcji dbr materialnych, dystrybucji towarw i usug, jak rwnie osobistych i publicznych kompetencjach do zapewnienia rodkw do ycia. Kirk nie tylko wyrnia te trzy gwne zespoy zasad, ale rwnie ustawia je w porzdku hierarchicznym: do najwaniejszych w spoeczestwie zaliczane s wartoci etyczne, w dalszej kolejnoci polityczne i w kocu ekonomiczne[3].

Pomimo podporzdkowania sfery ekonomicznej sferom politycznej i moralnej, Kirk przypisuje ekonomii wan rol w yciu ludzi oraz organizacji spoeczestwa. Gospodarka ma wpyw na porzdek polityczny ? s nie tylko cile powizane ze sob lecz take z etycznymi przekonaniami obywateli. Gospodarka rynkowa, bazujca na zasadzie wolnoci, popiera wolno osobist i polityczn; urzeczywistnienie wolnoci w jednej z trzech wyej wymienionych sfer idzie w parze z wprowadzeniem w ycie wolnoci w dwch pozostaych dziedzinach. Istnienie wolnej gospodarki rynkowej w poczeniu z pastwem centralistycznym jest na dusz met niemoliwe, bo albo gospodarka rynkowa naruszy wymuszony porzdek albo posiadajcy przewag przygniecie wolno rynku i jego obywateli.

Kirk podkrela znaczenie ustanowionej w Deklaracji Niepodlegoci Stanw Zjednoczonych triady dbr ?ycie, wolno i denie do szczcia?[4]. Zwraca on uwag na to, i zwrot ?denie do szczcia? jest zastpczym sformuowaniem dla wyraenia ?wasno?, uytego przez Thomasa Jeffersona w jego wersji Deklaracji Niepodlegoci[5]. Faktycznie Jefferson odwouje si do trzech praw: ycia, wolnoci i majtku, zawartych w wydanych w 1689 r. Dwch traktatach o rzdzie autorstwa Johna Locke?a[6], ktre byy rzecz naturaln zarwno w Anglii jak i w koloniach amerykaskich, od 1789 r. Stanach Zjednoczonych. Wasnoci w tej istotnej triadzie dbr przysuguje nie tylko naczelna warto, ale ma ona te zasadniczo decydujce znaczenie dla ksztatowania gospodarki narodowej. Moliwo nabywania okrelonych dbr, uycie i zastosowanie ich wedug wasnego wyobraenia, a nastpnie zainwestowanie lub skonsumowanie (moliwego) zysku, peni wan funkcj wychowawcz wrd jednostek. Obchodzenie si z wasnym mieniem uczy jednostki odpowiedzialnoci, a take prowadzi do wzrostu dobrobytu w spoeczestwie. Kirk jest przekonany, i funkcja peniona przez wasno wykracza daleko poza materialne zabezpieczenie egzystencji. Pisze: ?Jeli nie zapewni si wasnoci, to nie moe istnie jakiekolwiek cywilizowane ycie; bowiem bez prawa do posiadania wasnoci i ewentualnego jej pomnoenia, nie istnieje czas wolny, materialny progres ani godna uwagi kultura?[7]. Wasno wpywa na natur ludzi, a przez to pozostawia lad na kulturze.

Znaczenie wasnoci jest rwnie widoczne w tym, i tak wybitni teoretycy jak Thomas Hobbes i John Locke, Jean-Jacques Rousseau i John Adams przypisuj jej centralne znaczenie ze wzgldu na ad polityczny. Teoretycy ci nie tylko domagali si w imi wasnoci politycznego adu, ktry j chroni i wspiera, ale te podkrelali w taki czy inny sposb, e rzd w ogle zosta utworzony i wyposaony w szczeglne prawa po to wanie, eby zagwarantowa prawo do wasnoci[8].

Wasno wywiera nie tylko pozytywny wpyw na indywiduum i spoeczestwo. Charakteryzuje j rwnie to, i rodzi nierwno wrd ludzi. Wasno umoliwia rnicowanie si ludzi pod wzgldem wielkoci posiadanej wasnoci, prowadzi do podziau na ubogich i bogatych, powoduje wykonywanie pracy cieszcej si powodzeniem lub nieuwieczonej sukcesem. Kirk wskazuje na to, e wprawdzie w spoeczestwach bez wasnoci nierwno mogaby w znacznej mierze zosta zniesiona, ale jednak nie powodowaoby to zrwnania ludzi pod wzgldem zamonoci, a raczej bezporedniego ubstwa. Nierwno wrd ludzi przejawia si oczywicie nie tylko poprzez materialne dobra. Ludzie rni si midzy sob ze wzgldu na wiek, pe, wyksztacenie, umiejtnoci lub niedomagania itd. Dobrobyt materialny, ktry staje si moliwy dziki wasnoci, jest tylko jednym z aspektw wrd rnych sposobw postrzegania. Pewne jest jednak, e wasno nie jest przyczyn materializmu modernistycznego spoeczestwa. Kirk podkrela, i materializm w Zwizku Radzieckim by znacznie silniej umocowany ni w Stanach Zjednoczonych. Chocia w Zwizku Radzieckim wasno rodkw produkcji bya zlikwidowana, to jednak spoeczestwo radzieckie byo przypuszczalnie najbardziej materialistyczne w ogle, poniewa wykraczajce poza ?materialn baz? instytucje i wartoci odgryway w nim podrzdn rol[9].

W kapitalistycznym adzie gospodarczym lub gospodarce rynkowej wasno nie jest celem ostatecznym, ale rodkiem wiodcym do celu ? wyrasta ona poza swoje granice ku kulturze i obywatelskiemu porzdkowi spoecznemu, dla ktrego ma tworzy podstaw. Jednak zadanie to wasno moe wypeni tylko wtedy, gdy jest w spoeczestwie silnie ugruntowana i uznana; jeli jednak instytucja wasnoci nie jest zagwarantowana, nie jest w stanie wypeni swojego zadania, polegajcego na urzeczywistnieniu wyszych wartoci. Kirk tak oto streszcza powyszy punkt: ?Czas wolny, bdcy baz kultury, rozwija si jedynie w spoeczestwie, w ktrym ugruntowana jest wasno prywatna?[10]. Wasno zapewnia materialn baz do rozwoju wyszych wartoci oraz rozwija w jednostkach takie cnoty jak mdro, umiarkowanie czy te na przykad dobroczynno.

Na czym wic polega istota gospodarki rynkowej? Zdaniem Kirka jest ni zasada wspzawodnictwa, bdca jej gwnym znamieniem. Ludzie wchodz na rynek jako producenci rnych dbr i oferenci zrnicowanych usug celem skonienia konsumentw do przyjcia ich ofert. Im wysza jest jako danego dobra, tym wiksze jest prawdopodobiestwo, i oferent sprzeda je na rynku. Rynek, bdcy miejscem spotkania poday i popytu, zachca sprzedajcego do staego rozszerzania swojej oferty, i zmusza go poniekd poprzez pilno, kreatywno i pomysowo do utrzymania towarw i usug na najwyszym poziomie oraz staego ich ulepszania. Kirk powouje si w swoich szacunkach konkurencyjnoci na klasyczn prac Adama Smitha O bogactwie narodw, w ktrej po raz pierwszy klarownie wyoone zostao znaczenie konkurencyjnoci dla modernistycznej gospodarki. Przedstawiajc zalety podziau pracy Smith stwierdza: ?Mona waciwie powiedzie, e im wiksz wolno i zasig posiada konkurencja, tym wicej korzyci odnosi spoeczestwo z kadej dziaalnoci gospodarczej lub z kadego podziau pracy?[11].

Zdaniem Kirka zasada konkurencyjnoci nie jest wynalazkiem ekonomistw ani politykw, ktrzy poprzez konkurencyjno chcieliby zrodzi niezgod wrd ludzi; jest ona po prostu zakorzeniona w naturze ludzkiej. Kirk jest przekonany, e ?ycie to walka?[12]. ycie w swoim fundamencie jest nacechowane przez rywalizacj, egzekwowanie swoich praw i konkurencj. W tym deniu do egzekwowania swoich praw i przewagi nad innymi ludmi znajduje si baza dla ogromnej dynamiki charakteryzujcej zarwno ycie jednostek jak i caego spoeczestwa. Nadanie yciu cechy walki nie wprowadza wartociowania negatywnego: ycie to walka, gdyby byo inaczej, ludzie nie mogliby by szczliwi. Zarwno silni ludzie z zasady ciesz si z przezwycianych trudnoci, jak i reszta uwaa, i ycie bez trudnoci byoby tak samo nudne, jak okropna byaby praca nienastawiona na cel. Wprost przeciwnie, ludzie s zadowoleni, gdy sami usuwaj przeszkody z drogi, a forma ich przezwyciania polega na konkurowaniu. Przejawia si to w co najmniej trzech formach: jako konkurencja intelektualna, militarna lub ekonomiczna. Jeli konkurencja ekonomiczna jest ograniczona przez zaoenia etyczne, to wychodzi to z korzyci dla spoeczestwa. Kirk przytacza stwierdzenie synnego pisarza Samuela Johnsona: ?Rzadko czowiek jest tak niewinny, jak w chwili, gdy sprawdza wielko swojego zarobku?[13].

Gdy mwimy o gospodarce narodowej, rodzi si zawsze pytanie o zadania i rol, jakie ma do spenienia pastwo. Zachodzi bowiem potrzeba wprowadzenia okrelonych regulacji celem utrzymania porzdku w produkcji, handlu i konsumpcji. Kirk podkrela, i konserwatyzm reprezentuje pogld, e pastwo nie jest twrc wasnoci prywatnej, a jedynie bierze na siebie jej ochron. Pastwo jest instytucjonalnym strem wasnoci prywatnej, ustanawiajcym reguy zdobywania zysku, jego transferu i pozbawienia wasnoci swoich obywateli oraz zapewniajcym ich przestrzeganie. Pastwo jednak samo nie powinno by posiadaczem albo wkracza w sfer wasnoci swoich obywateli. Podobnie jak XIX-wieczny liberalizm, konserwatyzm (amerykaski) postuluje pewn powcigliwo gospodarczo-polityczn, podkrela relatywn autonomi gospodarki rynkowej i podrzdn rol pastwa. Mimo wyranego prymatu rynku Kirk odrzuca rwnie zasad leseferyzmu. Podkrela on, e do zada pastwa naley regulacja warunkw rynkowych, tak by ani szczeglnie zamoni nie zyskiwali bezpodstawnie korzyci, ani bardzo biedni nie popadali w wiksz ndz. Jednak jedynie w szczeglnie trudnych sytuacjach pastwo ma prawo ingerowa w sfer wolnoci i wasnoci swoich obywateli, nie moe natomiast poprawia naturalnej rnicy poziomw dobrobytu midzy jednostkami.

Warto na koniec podkreli ? na przykadzie interpretacji Russella Kirka ? e pojmowanie gospodarki przez konserwatyzm jest dwojakie: z jednej strony gospodarce rynkowej okazywany jest duy szacunek, poniewa praca i handel zapewniaj materialn substancj dla ycia obywateli i wyksztacaj okrelone postawy jak na przykad sumienno, wytrwao w deniu do celu; z drugiej ? ekonomia jest jednoznacznie podporzdkowana polityce i moralnoci. Rynek wykracza poza wasne ramy, sigajc do wyszych paszczyzn polityki i moralnoci, ktre powinien wspiera i rozwija. W The American Cause Kirk podkrela, i produkcja gospodarcza jest ostatecznie tylko rodkiem prowadzcym do celu. Pierwszym celem jest zaspokojenie potrzeb materialnych, drugim ? zaspokojenie gbokich ludzkich pragnie, np. potrzeby owocnej pracy lub sprawdzenia si w konkurencji z innymi, trzecim ? rozwj prawego spoeczestwa, ktre uzewntrznia si wanie w wiecie pracy[14].

Wyzwanie dla czowieka i pastwa rzucone przez globalizacj

Russell Kirk y w latach 1918-1994. Dorasta w zotym okresie lat 20-tych XX wieku, przey kryzys gospodarczy 1929 r. oraz kolejne po nim, a take uczestniczy wiadomie i czynnie w II wojnie wiatowej. Silne pitno odcisny na nim wojna, odbudowa powojenna oraz konfrontacja ideologiczna midzy Stanami Zjednoczonymi a Zwizkiem Radzieckim w okresie zimnej wojny. Jego przemylenia oraz rozumienie konserwatyzmu naley rozpatrywa przez pryzmat konfliktu midzy Wschodem a Zachodem: pozycja Kirka ksztatowaa si w wolnym wiecie oraz w atmosferze podkrelania potrzeby obrony przed potencjaln napaci. By on w owym czasie czoowym rzecznikiem konserwatyzmu. Rwnie po zakoczeniu konfliktu zimnowojennego oraz upadku Zwizku Radzieckiego pisa artykuy i ksiki, a take wygasza referaty. Po przeomie lat 1990/1991, w fazie nieograniczonej dominacji Stanw Zjednoczonych oraz nasilenia si globalizacji, nie mg ju jednak pozna ich nastpstw. Zmiany, jakie dokonay si od upadku Zwizku Radzieckiego i po nastaniu ?nowego adu wiatowego?, zostan omwione poniej.

W niedawno wydanej historii gospodarczej Europy znajduje si nastpujca definicja pojcia globalizacji: ?Przez globalizacj naley rozumie przede wszystkim umocnienie oglnowiatowych powiza rynkowych oraz wzrost transnarodowych mobilnoci czynnikw (kapita, praca)?[15]. Definicj t wyrnia wyodrbnienie (ze zrozumiaych wzgldw) jedynie sfery ekonomicznej oraz zaniechanie oceny wartociujcej. Natomiast rozpatrujc to pojcie analitycznie mona wyrni nastpujce cechy globalizacji[16]:

  • Pierwsza kwestia dotyczy tego, czy globalizacj bdziemy rozumieli w sensie absolutnej bd tendencyjnej globalnoci. Gdy mowa o absolutnej globalnoci, to zmierza si w kierunku spoeczestwa wiatowego, zakadajcego integracj na najwyszym poziomie, gdy natomiast rozwaamy globalno tendencyjn, to podkrelamy jedynie tendencj w kierunku spoeczestwa wiatowego. Takie dziaania maj dopiero zosta uruchomione, ale w aden sposb nie zostao to jeszcze osignite.
  • Po drugie pojcia globalizacji mona uy jedno- lub wielowymiarowo: z jednowymiarowym ujciem mamy do czynienia, gdy podkrelany jest przede wszystkim jeden aspekt, przewanie ekonomiczny; pojcie wielowymiarowe podkrela natomiast obok ekonomicznego rwnie wymiary spoeczny, kulturalny, polityczny, ekologiczny itd.
  • Po trzecie, czsto przedmiotem dyskusji jest kwestia, czy globalizacja jest zjawiskiem historycznym czy cakowicie nowym. Tak wic w badaniach mona zaobserwowa trend dopatrywania si pocztku globalizacji wiele wiekw temu. Wedug Marxa i Wallersteina globalizacja rozpocza si ju w XV wieku, zdaniem Robertsona midzy 1870 a 1920 rokiem, wedug Giddensa w XVIII wieku, za wedug Perlmuttera dopiero z kocem konfliktu Wschd-Zachd[17]. Dla odpowiedzi na to pytanie decydujce znaczenie ma okrelenie poszczeglnych cech charakteryzujcych globalizacj.
  • Czwarte rozrnienie dotyczy wyjanienia zjawiska globalizacji; moe ono by jedno- lub wieloprzyczynowe. Jednoprzyczynowe wyjanienia ciesz si popularnoci gwnie wrd ekonomistw, ktrzy kad nacisk na si rynku i postp techniczny. Naukowcy z wyksztaceniem spoecznym i kulturoznawczym proponuj natomiast przewanie wieloprzyczynowe wzorce wyjaniajce szerzenie si globalizacji.
  • Po pite naley odpowiedzie na pytanie, czy globalizacja oznacza raczej proces linearny czy te dialektyczny. Podczas gdy proces linearny nie zawiera sprzecznoci i jest pojmowany w kategoriach wzrostu i postpu, interpretacja dialektyczna wskazuje na sprzecznoci zwizane z globalizacj, niebezpieczestwa i poraki, trudnoci i problemy rozwoju.
  • Kolejnym kryterium oceny globalizacji jest, po szste, kwestia, czy jest to proces kierowany interesami czy posiadajcy wasn dynamik. Globalizacja jest kierowana interesami, kiedy pewne identyfikowalne siy polityczne i gospodarcze mog wpywa na globalizacj okrelajc jej ksztat; o wasnej dynamice mwimy natomiast, gdy proces kieruje si wasnymi prawami, w pewnym sensie wymyka si ?spod kontroli?, natomiast polityka i gospodarka nie posiadaj adnego lub maj tylko niewielki wpyw na jej ksztat.
  • Po sidme globalizacj naley rozpatrywa pod ktem jej pozytywnych lub negatywnych skutkw. Globalizacja bezsprzecznie posiada pozytywne skutki, takie jak np. relatywizacja granic w zakresie transportu, komunikacji lub oglnowiatowego handlu towarami. wiat si kurczy, wydarzenia za granic coraz bardziej dotykaj jednostki w kraju. Globalizacja nie generuje jednak jedynie zwycizcw, lecz rwnie przegranych. Tak wic od pocztku XIX wieku obserwuje si nie tylko oglnowiatowy wzrost gospodarczy, lecz rwnie znaczne dysproporcje pomidzy krajami bogatymi i biednymi[18]. Wydaje si, e owa przepa pomidzy krajami zamonymi i biednymi w wyniku globalizacji raczej ronie, ni maleje.

Podsumowujc te oraz inne (nie wymienione tutaj) cechy pojcia globalizacji, Ulrich Teusch prezentuje nastpujc definicj tego pojcia: ?Globalizacja to proces wielowymiarowy, wieloprzyczynowy, w duym stopniu posiadajcy wasn dynamik, dialektyczny i w aspekcie swoich skutkw ambiwalentny, ktrego pocztki sigaj daleko wstecz, natomiast dopiero w ostatnim czasie otrzyma ?now jako??[19].

Na tle tych cile neutralnych naukowo definicji mona przytoczy cechy procesu globalizacji, ktre wyrniaj nowoczesne gospodarki narodowe. Jeden z czoowych socjologw w Niemczech, Ulrich Beck, opracowa aspekty dynamiki charakteryzujcej wiatow gospodark kapitalistyczn od koca zimnej wojny. Przytacza on przede wszystkim ?rwnoczesno midzynarodowej integracji i narodowej dezintegracji?. Podkrela, e przez zwyciski pochd wiatowego rynku coraz wicej regionw wiata (chcc lub nie chcc) zostaje wczonych do wiatowego systemu gospodarczego, przez co lokalne i krajowe obszary samozaopatrzenia i obszary gospodarcze coraz bardziej trac swoj samodzielno. Midzynarodowe koncerny, ktre wanie w czasach globalizacji zdobywaj wadz i wpywy, wykazuj ponadto ?zainteresowanie ?sabymi pastwami??. Gwni aktorzy rynku wiatowego wywieraj (celowo lub niezamierzenie) nacisk na wszystkich czonkw oraz zalene od nich pastwa, aby usun wszystkie bariery mogce blokowa, zwalnia lub ogranicza swobod kapitau. Globalizacja stawia rwnie pastwa europejskie w obliczu decydujcych zmian. Beck zauwaa: ?Kontynentalne europejskie pastwa dobrobytu i socjalne wikaj si w spiral w d?. Aktorzy gospodarczy myl i dziaaj przede wszystkim ponadnarodowo i przez to wymykaj si krajowej polityce i kontroli; pastwa narodowe musz dlatego rozciga spoeczne sieci i utrzymywa ich funkcjonowanie w utrudnionych warunkach. Inny efekt ekonomicznej globalizacji polega na ?zastpieniu pracy przez wiedz i kapita?. Zarwno ludzka sia robocza jak i reprezentujce j organizacje, takie jak partie robotnicze i zwizki zawodowe, trac czonkw i wpyw polityczny[20].

Globalizacja rewolucjonizuje ponadnarodowe stosunki i zmienia przez to rwnie charakter i zadania pastwa narodowego. Ze swej natury jest to pastwo terytorialne, jego wadza oparta jest na przywizaniu do konkretnego miejsca. Spoeczestwo globalne prowadzc swoj ekspansj pod znakiem globalizacji, podwaa jednak i relatywizuje pastwo narodowe. Niezliczone stosunki spoeczne, sieci komunikacyjne, relacje rynkowe i style ycia rozwijaj si ponad granicami kadego z pastw i dotykaj je z rn intensywnoci, zalenie od pooenia. Dla pastwa narodowego istotna jest w szczeglnoci dynamika gospodarki narodowej. Wysza ona z ciasnej przestrzeni zorganizowanego terytorialnie pastwa narodowego i zdobya nowe ponadnarodowe obszary. Przedsibiorstwa dziaajce globalnie mog wywiera znaczcy nacisk na pastwa narodowe, jednake w zupenie nowy sposb: podczas gdy wczeniej mona byo wywiera nacisk na pastwo grob inwazji przez obce mocarstwa, teraz firmy wielonarodowe gro swoj ?nie-inwazj? lub w przypadku gdy ju s obecne, stawiaj perspektyw ?wymarszu?. Nowa forma panowania nie polega ju na tym, e co si zrobi, lecz e czego si nie robi ? nie inwestuje si na terenie danego pastwa, nie tworzy nowych miejsc pracy i nie paci podatkw. Jak zauwaa Beck: ?Nie imperializm, lecz Nie-Imperializm tworzy jdro krystalizujce wiatow gospodark?[21]. Tak zwana Exit-Option, ktra moe dotkn struktur spoeczn danego kraju, stanowi now form konkurencji pomidzy pastwami w stosunku do globalnych inwestorw. Efekt jest taki, e ?z pastw narodowych rywalizujcych przede wszystkich na polu militarnym?, ktre cechoway czasy nowoytne do koca XX wieku, od zakoczenia konfliktu Wschd-Zachd powstay ?pastwa konkurencyjne rywalizujce gwnie na polu gospodarki wiatowej?[22]. Panowanie pastwa w znacznej mierze jest pod wpywem gospodarki wiatowej. Ekonomia dziaajca globalnie dotyka tym samym podstaw klasycznej ekonomii narodowej i fundamentw tradycyjnych pastw narodowych.

Dzisiejszy wiat faktycznie wydaje si ?wiatem uwolnionym z pt?[23]. Ludzie przez kapitalistyczny system gospodarczy stworzyli podstawy do rozwoju midzynarodowego porzdku, ktry wymyka si w wielu obszarach spod ludzkiej wadzy i kontroli. Zamiast kreowa wiat na miar ludzkich idei i rozwija go w przejrzysty sposb, coraz bardziej postpuje on wedug wasnych regu, rozwija wasn logik i niekontrolowan dynamik.

Oczywicie globalizacj mona te oceni mniej dramatycznie: mimo e w jej wyniku wzrs transgraniczny obrt towarw i osb, usug i kapitau, nasz styl ycia w znacznym stopniu pozosta niezmieniony. Wtpliwe wszake, czy uda si utrzyma t tez. Globalizacj cechuje bowiem fakt, e ma ona miejsce nie tylko poza naszym obszarem ycia, lecz przez cay czas wpywa na nasz dzie powszedni. Dotyczy ona nie tylko wielkich systemw, takich jak wiatowe rynki finansowe, lecz take naszego sposobu komunikacji, technologii, polityki lokalnej, sportu i (codziennej) kultury. Nasze ycie zawodowe i prywatne znajduje si w skomplikowany sposb pod jej wpywem. Oferuje ona nowe szanse, jednak rwnie kryje nieznane zagroenia.

Prba etycznej oceny z konserwatywnego punktu widzenia

Gospodarki narodowe na pocztku XXI wieku s ? w rnym stopniu ? poczone ze sob sieci globalizacji. Autonomia gospodarcza i gospodarki narodowe niezalene od rynku wiatowego nale do przeszoci. Centralne cechy tych gospodarek narodowych to po pierwsze sterowanie gospodark przez rynek oraz, po drugie, maksymalizacja zyskw jako ich cel. Obie cechy s produktem nowoczesnej ekonomii, powstaej w drugiej poowie XVIII wieku. Gospodarka narodowa antyku, redniowiecza i wczesnych czasw nowoytnych bya pojmowana jako tak zwana ekonomia subsystencjalna. Trzy czynniki okrelaj ten rodzaj prowadzenia gospodarki: z jednej strony chodzio tu o minimalizacj ryzyka, a nie o maksymalizacj zyskw, z drugiej strony cechowaa j niska produktywno zamiast maksymalizacji produkcji; po trzecie wreszcie, czas wolny mia wyranie wysz rang ni maksymalizacja wydajnoci pracy[24]. Ten zwrot w myleniu od starej ekonomii ?moralnej? do nowoczesnej ?politycznej? zosta przygotowany przez Bernarda de Mandeville?a w Bajce o pszczoach z 1714 r. ? w ktrej dotychczasowe przewinienia takie jak interesowno, zostay podniesione do rangi cnoty ? a dokoczony przez Adama Smitha w Bogactwie narodw z 1776 r. Denie do osignicia zysku stao si pozytywnym pojciem, ktre w imi pomnaania dobrobytu spoecznego stanowi podstaw nowoczesnej gospodarki narodowej.

Pozytywne cechy nowoczesnych ekonomii narodowych

Wysoko rozwinite gospodarki narodowe, silnie powizane midzynarodowo, w XXI wieku opieraj si na podstawowych kategoriach opracowanych przez Mandeville?a i Smitha. Wykazuj zarwno pozytywne jak i negatywne cechy. Wrd cech pozytywnych nowoczesnych gospodarek narodowych na pierwszym miejscu naley wymieni ich zdolno do tworzenia dobrobytu. Nawet jeli nie zaliczymy materialnego dobrobytu do najwaniejszych przejaww ycia, bez wtpienia stanowi on niezwykle istotn warto. Masowy dobrobyt pokonuje klski godu, zapewnia znaczn wolno od zmartwie egzystencjalnych, a tym samym toruje drog do osigania dbr znajdujcych si poza sfer ekonomiczn. Po drugie, nowoczesnej gospodarce narodowej przypisuje si szerzenie wrd ludzi wolnoci i rwnoci w stopniu nieosigalnym przez nawet najlepiej rozwinite systemy polityczne. Nawet jeli mona mie wtpliwoci w kwestii wspierania wolnoci przez nowoczesne gospodarki narodowe, jako e gospodarka rynkowa powoduje materialne rnice midzy ludmi, to wanie mechanizmy wyrwnawcze w nowoczesnych gospodarkach narodowych tworz podstaw dla wikszej wolnoci ni we wczeniejszych lub konkurujcych systemach gospodarczych. To, e kapitalistyczne gospodarki narodowe pomagaj urzeczywistni rwno, jest oczywiste na tle feudalizmu, bezporednio poprzedzajcego kapitalizm. Cechowaa go osobista zaleno midzy panem i sug, w ktrej urodzenie okrelao miejsce w piramidzie spoecznej, niezmienne przez cae ycie. Po trzecie, naley podkreli, e wspczesne gospodarki rynkowe wyksztacaj okrelony etos pracy. Ludzie poprzez wytyczanie i osiganie (czsto samemu postawionych) celw, a take przez nowoczesn organizacj pracy ucz si rozwija takie cnoty jak uczciwo, odpowiedzialno, samodyscyplina itd. Czwarty pozytywny aspekt nowoczesnej gospodarki narodowej to specyficzna racjonalno systemowa, charakteryzujca wydarzenia na rynku. Obaj wymienieni wyej autorzy, Mandeville i Smith, ucz korzyci pyncych z interesownoci i egoizmu i to nie tylko dla poszczeglnych jednostek, lecz dla caej gospodarki narodowej. Smith stosuje metafor ?niewidzialnej rki? ? najwyraniej zewiecczonej wersji boskiej opatrznoci ? aby wyjani, e przez denie do wasnej korzyci wspieramy dobro ogu; rzecz niewyobraalna dla wczeniejszych generacji! Po pite i ostatnie, naley w kocu doceni, e gospodarka rynkowa wspiera powstanie i rozwj struktur demokratycznych. Swoimi konsumenckimi decyzjami kady obywatel kadego dnia wywiera wpyw na rodzaj i zakres produkcji, za w miejscu pracy kady pracownik w zasadzie przez cay czas ma moliwo alternatywnego zatrudnienia. Rynek w rzeczy samej oferuje kademu czowiekowi moliwo okazania swojej woli w licznych relacjach[25].

Negatywne cechy nowoczesnych ekonomii narodowych

Obok pozytywnych cech nowoczesnych gospodarek narodowych naley wskaza rwnie te negatywne. Na pierwszym miejscu trzeba tu wymieni znane wszystkim zjawisko bezrobocia. Jest prawd, e najcisze konsekwencje bezrobocia mog by przejmowane i kompensowane przez pastwo socjalne, jednak nie da ono tego, co oferuje praca: wiary we wasne siy, rozwoju i uznania z tytuu wasnych osigni. Po drugie, nowoczesny rynek tworzy wspomnian ju wczeniej przepa midzy biednymi i bogatymi w stopniu, ktry po czci budzi trwog. Podczas gdy indywidualne rnice mog by kompensowane przez rodki podejmowane przez pastwo, to na arenie midzynarodowej dysproporcje prowadz do wytworzenia si pastw trwale biednych, ponoszcych poraki, oraz bogatych i odnoszcych sukcesy. Posiadanie surowcw takich jak metale szlachetne czy ropa naftowa, rozbudowanej infrastruktury jak np. sieci drg i stabilnego porzdku politycznego, moe na cae pokolenia okrela los caych narodw. Trzeci negatywny czynnik dotyczy ekologii. Bezgraniczny wzrost gospodarczy, do ktrego d wszystkie nowoczesne gospodarki narodowe, czsto odbywa si kosztem przyrody, a tym samym rwnie zdrowia ludzi. Zasoby naturalne s albo eksploatowane bez umiaru, albo przyroda zostaje zanieczyszczona w wyniku eksternalizacji prywatnych kosztw duych przedsibiorstw i (nierzadko) skaona. Po czwarte ? i ostatnie ? naley wskaza na ten aspekt nowoczesnych ekonomii narodowych, ktry pod hasem ?wojna wiatowa i dobrobyt?[26], kilka lat temu wzbudzi w Niemczech due emocje. Jego autor, Gabor Steingart, prezentuje pogld, e w miejsce wojen militarnych, jakie miay miejsce w przeszoci, dzisiaj wojna wkroczya pomidzy wiodce narody i przedsibiorstwa dziaajce na arenie ponadnarodowej. Z pewnoci metody konfrontacji s teraz inne ni kiedy, jednak rwnie obecnie chodzi o bezlitosny wycig, ze zwycizcami i przegranymi, tymi, ktrzy uzyskuj przewag i tymi, ktrzy jej ulegaj. Jedn z centralnych tez artykuu Steingarta jest twierdzenie, e w owym midzynarodowym wycigu o gospodarcz wadz Zachd, ktry dominowa w XX wieku, traci na sile, natomiast rosn wpywy Dalekiego Wschodu: ?Tym samym dobiega koca czas zachodniej dominacji. Centrum wiata przenioso si po dwch wojnach wiatowych z Europy do Ameryki, aby teraz przesun si w kierunku Azji. (?) Nie odbywa si tam kontynuacja naszej teraniejszoci, lecz pocztek nowej?[27]. Europa i Ameryka winny powzi wszelkie moliwe starania, aby utrzyma swj poziom dobrobytu, zapewni stabilno porzdkw politycznych i przede wszystkim oferowa swoim obywatelom moliwe do przyjcia ramowe warunki dla ksztatowania wasnego ycia.

Gospodarczo-polityczne rozwaania z konserwatywnego punktu widzenia

Mimo i w poprzednich wyliczeniach dokonano ju oceny moliwych do pogodzenia z pozycj konserwatywn aspektw omawianych zagadnie, na zakoczenie naleaoby wymieni kilka punktw widzenia, ktre moim zdaniem s szczeglnie wane dla konserwatyzmu. W tym kontekcie przede wszystkim trzeba wskaza na pastwo i jego rol w globalnym adzie gospodarczym. Dla klasycznego liberalizmu jak i dla neoliberalizmu ponownie umacniajcego si od 1990 roku, pastwo jest ?zem koniecznym?. Wobec takiej lekcewacej oceny pastwa, w obliczu midzynarodowego kryzysu finansowego, ktry od 2008 roku dotyka wielkie pastwa narodowe, na miejscu byoby sformuowanie kontrpropozycji. Naley zatem zaktualizowa przypisywan pastwu przez zaoycieli spoecznej gospodarki rynkowej rol stra porzdku[28]. Ma ono ustanawia ramy, w ktrych rozwija si gospodarka narodowa. Jeli do pocztku globalizacji obowizywaa zasada, e okrelone ramy porzdkowe konieczne s tylko na paszczynie narodowej lub w przypadku zwizkw regionalnych, tak dzisiaj oczywist wydaje si konieczno istnienia zasad porzdkowych dla midzynarodowych rynkw finansowych. Stanowisko zaoyciela spoecznej gospodarki rynkowej w Niemczech, Waltera Euckena, jest dzi rwnie aktualne jak w czasach tworzenia jej podwalin: ?Porzdek konkurencji nie zrealizuje si sam. W tym sensie nie jest to aden naturalny porzdek, aden ordre naturel. Nie wystarczy urzeczywistnia pewnych zasad prawa a poza tym pozostawi rozwj adu gospodarczego samemu sobie?[29]. Wzmocnienie kadego z pastw narodowych i wsplnoty narodw oraz ich wpywu na midzynarodowe przepywy finansowe wydaje si by dzisiaj pilniejsze ni kiedykolwiek wczeniej.

Nowoczesne gospodarki narodowe pod wpywem globalizacji powoli staway si dominujcymi jednostkami w pastwie lub poza pastwem. Wiele obszarw yciowych koncentruje si na cyklu ? produkcja, dystrybucja i konsumpcja dbr materialnych ? i nierzadko w nim te si wyczerpuje. Kiedy przyjrzymy si historii Europy, ujrzymy potworn zmian wartoci. Wpywowa niemiecka dziennikarka Marion Grfin Dnhoff okrelia to nastpujco: ?Europa (?) od epoki renesansu tworzya duchow jedno. W drugiej poowie XIX wieku element filozoficzno-artystyczny zszed na drugi plan i caa uwaga skupia si na nauce i technice: wynaleziono lokomotyw parow, arwk elektryczn, telefon? W naszym wieku obok techniki w centrum wszelkiego mylenia i dziaania znalazy si kwestie materialne i komercyjne ? te duchowe, muzyczne, humanistyczne zostay usunite na margines?[30]. Pod wpywem globalizacji Europa skurczya si do polityczno-ekonomicznej wsplnoty celowej, w ktrej wymiary inne ni ekonomiczne s coraz mniej dostrzegane. Dlatego na przyszo trzeba mie nadziej, e ?pytanie o sens pracy i produkcji, o granice wadzy, istot postpu i ksztatowania spoeczestwa zostanie na nowo postawione i poddane pod powan dyskusj?[31]. Nadmierny nacisk na osignicia, zarabianie i karier zniszczy bogate duchowe dziedzictwo Europy. Pod imperatywami gospodarki wiatowej dcej do maksymalizacji zyskw kolorowa mozaika europejskich pastw narodowych ulega degeneracji od wartociowych narodw kulturowych do zwykych narodw konsumpcyjnych.

Znany na arenie midzynarodowej szwajcarski teolog Hans Kng przedstawi w 1990 roku dzieo zatytuowane Projekt Weltethos. Autorowi chodzi w nim o opracowanie podstawowego etosu, ktry podzielayby wszystkie wiatowe religie i rne krgi kulturowe. Podkrela cechy wsplne religii i kultur, nie ukrywajc przy tym rnic. Celem jest ukazanie, e na caym wiecie istniej podstawowe normy religijne i moralne, ktre umoliwiaj midzynarodowe porozumienie. W 2010 roku Hans Kng opublikowa na tej podstawie badania zatytuowane Anstndig Wirtschaften. Warum konomie Moral braucht. Rwnie w nich chodzi o przedstawienie fundamentalnych norm etycznych, ktre winny by przestrzegane w oglnowiatowej gospodarce. Kng jest przekonany, e globalna gospodarka rynkowa potrzebuje globalnego etosu, aby moga rozwija si z korzyci dla wszystkich ludzi. Domaga si ?prymatu etyki?, ktry miaby odnosi si nie tylko do ?przejrzystych stosunkw w maych grupach (rodzinach, wsplnotach wiejskich)?, lecz rwnie wanie do ?paszczyzny podzielonego obowizkami anonimowego duego spoeczestwa, ktre jednak na wszystkich paszczyznach decyzyjnych te skada si z maych grup i jednostek?[32]. Kng stworzy w tym dziele ?manifest globalnego etosu gospodarczego?, w ktrym okrela czowieka jako podmiot i cel uprawiania jakiejkolwiek gospodarki, podkrela potrzeb prawoci w konkurencji oraz wsppracy dla osignicia wzajemnej korzyci i domaga si uwanego podejcia do zasobw naturalnych. W zasadzie przedstawione tu zostao w obecnych warunkach to, co prekursor amerykaskiego konserwatyzmu, Russell Kirk, nieznuenie podkrela: jakkolwiek sfera gospodarki jest wana dla jednostki i wsplnoty, to jest ona zawsze podporzdkowana polityce i winna by ukierunkowana na urzeczywistnianie sprawiedliwego i etycznego porzdku spoecznego. Stworzenie niezawodnych ram porzdku gospodarki wiatowej XXI wieku i uwiadomienie czowiekowi, e wartoci inne ni materialne nie tylko istniej, lecz s o wiele bardziej istotne, jest jednym z gwnych zada tych czasw.

Bibliografia

Ulrich Beck, Macht und Gegenmacht im globalen Zeitalter. Neue weltpolitische konomie, Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag, 2002

Ulrich Beck, Was ist Globalisierung? Irrtmer des Globalismus ? Antworten auf Globalisierung, 6. Auflage, Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag, 1999

Marion Grfin Dnhoff, Zivilisiert den Kapitalismus. Grenzen der Freiheit, Stuttgart: Deutsche Verlags-Anstalt, 1997

Walter Eucken, Grundstze der Wirtschaftspolitik, 6. Auflage, Tbingen: Mohr Siebeck, 1990 (Orig. 1952)

Anthony Giddens, Entfesselte Welt. Wie die Globalisierung unser Leben verndert, Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag, 2001

Vittorio Hsle, Versuch einer ethischen Bewertung des Kapitalismus, [w:] Praktische Philosophie in der modernen Welt, Mnchen: C.H. Beck Verlag, 1992, s. 109-130

Russell Kirk, The American Cause, Wilmington: Intercollegiate Studies Institute, 2002 (Orig. 1956)

Russell Kirk, The Intelligent Woman?s Guide to Conservatism, New York: The Devin-Adair Company, 1957

Peter Koslowski, Ethik des Kapitalismus, Tbingen: Mohr Siebeck, 1986

Hans Kng, Anstndig wirtschaften. Warum konomie Moral braucht, Mnchen u.a.: Piper Verlag, 2010

John Locke, Zweite Abhandlung ber die Regierung, Stuttgart: Reclam Verlag, 1974

George Nash, The Conservative Intellectual Movement in America since 1945, Wilmington (Delaware): Intercollegiate Studies Institute, 1998

Hans-Werner Niemann, Europische Wirtschaftsgeschichte. Vom Mittelalter bis heute, Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 2009

Jan N. Pieterse, Der Melange-Effekt, [w:] Ulrich Beck (Hrsg.). Perspektiven der Weltgesellschaft, Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1997

Wolfgang Reinhard, Lebensformen Europas. Eine historische Kulturanthropologie, Mnchen C.H. Beck Verlag, 2004

Jeffrey D. Sachs, Das Ende der Armut. Ein konomisches Programm fr eine gerechtere Welt, Mnchen: Siedler Verlag, 2005

Herbert Schambeck u.a. (Hrsg.), Dokumente zur Geschichte der Vereinigten Staaten von Amerika, Berlin: Duncker & Humblot, 1993

Adam Smith, Der Wohlstand der Nationen. Eine Untersuchung seiner Natur und seiner Ursachen, 4. Auflage, Mnchen: Deutscher Taschenbuch Verlag, 1988

Gabor Steingart, Weltkrieg um Wohlstand. Wie Macht und Reichtum neu verteilt werden, Mnchen u.a.: Piper Verlag, 2004

Ulrich Teusch, Was ist Globalisierung? Ein berblick, Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 2004

Harald Bergbauer ? wykadowca w monachijskiej Szkole Nauk Politycznych i Uniwersytecie Bundeswehry (Monachium), studiowa filozofi, politologi i prawo publiczne we Frankfurcie nad Menem, Monachium i w Rzymie. Zajmuje si m.in. histori intelektualn amerykaskiego konserwatyzmu (zwaszcza myl R. Kirka).

Tytu oryginau: Konservative Wirtschaftspolitik im Zeitalter der Globalisierung ? tumaczenie Magorzata Stefanowicz

Tekst z pracy zbiorowejPlaton na Wall Street. Konserwatywne refleksje o kryzysie ekonomicznym -http://www.omp.org.pl/ksiazka.php?idKsiazki=198


[1] Patrz przedstawienie Russella Kirka w ?klasycznym? dziele powiconym ameryskiemu konserwatyzmowi: G. Nash, The Conservative Intellectual Movement in America since 1945, Wilmington (Delaware): Intercollegiate Studies Institute, 1998.

[2] R. Kirk, The American Cause, Wilmington: Intercollegiate Studies Institute, 2002 (oryg. 1956), s. 5.

[3] Por. tame, s. 6-7.

[4] W Deklaracji Niepodlegoci Stanw Zjednoczonych z dnia 4 lipca 1776 znajduje si nastpujce sformuowanie o zasadniczym znaczeniu: ?Uwaamy nastpujce prawdy za oczywiste: e wszyscy ludzie stworzeni s rwnymi, e Stwrca obdarzy ich pewnymi nienaruszalnymi prawami, e w skad tych praw wchodzi prawo do ycia, wolno i denie do szczcia?. H. Schambeck i in. (wyd.), Dokumente zur Geschichte der Vereinigten Staaten von Amerika, Berlin: Duncker & Humblot, 1993, s. 113-118, tu s. 114.

[5] R. Kirk, The Intelligent Woman?s Guide to Conservatism, New York: The Devin-Adair Company, 1957, s. 67.

[6] J. Locke, Zweite Abhandlung ber die Regierung, Stuttgart: Reclam, 1974, s. 65 (Nr. 87).

[7] R. Kirk, The Intelligent Woman?s Guide to Conservatism, dz. cyt., s. 67-68.

[8] Tame, s. 68.

[9] Tame, s. 70-71.

[10] Tame, s. 71.

[11] A. Smith, Der Wohlstand der Nationen. Eine Untersuchung seiner Natur und seiner Ursachen, 4. Auflage, Munchen: Deutscher Verlag, 1998, s. 272.

[12] R. Kirk, The American Cause, dz. cyt., s. 97.

[13] Tame, s. 98.

[14] Tame, s. 98.

[15] H.-W. Niemann, Europische Wirtschaftsgeschichte. Vom Mittelalter bis heute, Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 2009, s. 122.

[16] Nastpujce elementy skadajce si na pojcie globalizacji wg Ulricha Teuscha, Was ist Globalisierung? Ein berblick, Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 2004, s. 18-25.

[17] Zob. J. N. Pieterse, Der Melange-Effekt, [w:] U. Beck (red.), Perspektiven der Weltgesellschaft, Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1997, s. 87-124, tu s. 91.

[18] Zob. np. J. D. Sachs, Das Ende der Armut. Ein konomisches Programm fr eine gerechtere Welt, Mnchen: Siedler Verlag, 2005, s. 44.

[19] U. Teusch, Was ist Globalisierung?, dz. cyt., s. 86.

[20] U. Beck, Was ist Globalisierung? Irrtmer des Globalismus ? Antworten auf Globalisierung, 6. wydanie, Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1999, s. 164-168.

[21] U. Beck, Macht und Gegenmacht im globalen Zeitalter. Neue weltpolitische konomie, Frankfurt am Main: Suhrkamp, 2002, s. 97.

[22] Tame, s. 99.

[23] A. Giddens, Entfesselte Welt. Wie die Globalisierung unser Leben verndert, Frankfurt am Main: Suhrkamp, 2001.

[24] Por. W. Reinhard, Lebensformen Europas. Eine historische Kulturanthropologie, Mnchen, C.H. Beck, 2004, s. 445.

[25] Por. V. Hsle, Versuch einer ethischen Bewertung des Kapitalismus, [w:] Praktische Philosophie in der modernen Welt, Mnchen: C.H. Beck, 1992, s. 109-130, oraz P. Koslowski, Ethik des Kapitalismus, Tbingen: Mohr Siebeck, 1986.

[26] G. Steingart, Weltkrieg um Wohlstand. Wie Macht und Reichtum neu verteilt werden, Mnchen i in.: Piper, 2004.

[27] Tame, s. 9.

[28] Zob. np. klasyczna praca W. Eucken, Grundstze der Wirtschaftspolitik, 6. wydanie, Tbingen: Mohr Siebeck, 1990 (pierwotnie 1952), v.a. s. 325-338 i 372-376.

[29] Tame, s. 373.

[30] M. Dnhoff, Zivilisiert den Kapitalismus. Grenzen der Freiheit, Stuttgart: Deutsche Verlags-Anstalt, 1997, s. 9.

[31] Tame, s. 12.

[32] H. Kng, Anstndig wirtschaften. Warum konomie Moral braucht, Mnchen i in..: Piper, 2010, s. 183.

 

Menu



Start Harald Bergbauer, "Konserwatywna polityka ekonomiczna w dobie globalizacji"